De Ameense genocide als emotionele verwoesting

In haar laatste roman kruipt Maria Àngels Anglada in het hoofd van een jongetje dat Armenië ontvlucht tijdens de genocide van 1915 en 1916.

De Catalaanse schrijfster Maria Àngels Anglada (1930-1999) liet in 2010 bij ons al van zich horen met de holocaustroman De vioolbouwer van Auschwitz, waarin ze de gruwel van de concentratiekampen tegenover de betoverende werking van muziek plaatst. De roman verscheen in Spanje toen de Catalaanse vijfenzestig was. In eigen land was ze toen reeds een gevestigd auteur van fictie, poëzie en literaire kritiek. Na De vioolbouwer van Auschwitz schreef ze nog een laatste boek, El Quadern d’Aram, nu vertaald als Het dagboek van Aram, waarin ook een misdaad tegen de mensheid centraal staat, namelijk de vervolging en massamoord van het Armeniërs door de Turken in 1915 en 1916.

De protagonist, Aram, is vijftien jaar wanneer het verhaal begint. Na een bedevaart zijn hij en zijn moeder op weg naar huis waar de andere gezinsleden wachten, wanneer geruchten over geweld en moord opsteken. Halsoverkop slaan Aram en zijn moeder op de vlucht, zonder te vermoeden dat ze hun thuis nooit meer zullen terugzien. Andere families vervoegen hen. Honger en uitputting eisen al snel hun tol en de tocht wordt een ware dodenmars. Onderweg vernemen Aram en zijn moeder dat zijn oma en zijn kleine zusjes gruwelijk vermoord zijn door de Turken. Na lange omzwervingen belanden ze in een vluchtelingenkamp in Athene waar Aram bevriend wordt met Jorgos, een jonge Griekse koraalvisser. Jorgos’ oom leert Aram de kneepjes van het vak en neemt hem in dienst en hij blijft voor de Griekse familie werken, ook nadat hij met zijn moeder een veilig onderkomen heeft gevonden in Marseille. Terwijl ze hun best doen om een nieuw leven op te bouwen, komen ze ook te weten wat gebeurd is met hun geliefde Vahe, Arams vader, een van de grootste dichters van Armenië.

De heldere en sobere taal van Maria Àngels Anglada en de onrechtstreekse benadering van de genocide maken het verhaal des te pakkender. De Catalaanse vestigt de aandacht niet op het geweld an sich, maar op de emotionele verwoesting die eruit resulteert.

Het verslag dat Aram en zijn moeder over de noodgedwongen vlucht uit Armenië optekenen is ingebed in een groter verhaal waarin de genese van de roman en het opstaan van de personages in de verbeelding van Maria Àngels Anglada aan bod komen – een schrander trucje dat deze trieste geschiedenis nog echter, nog aangrijpender, maakt.

Net als in De vioolbouwer van Auschwitz speelt kunst een rol in de roman, deze keer geen muziek, maar literatuur. Maria Àngels Anglada lardeert het verhaal met literaire verwijzingen en verzen van Armeense dichters, en modelleerde de vader van Aram naar een van de voormannen van de Armeense poëzie uit de twintigste eeuw, Daniel Varujan (1884-1915). Door dit fraaie literaire eerbetoon krijgt deze laatste roman van Maria Àngels Anglada nog een extra glanslaagje.

Maria Àngels Anglada, Het dagboek van Aram, De Geus, 123 p., 15 euro.
Deze recensie verscheen op 5 juni in De Morgen.

Kan muziek beesten temmen?

De holocaust is een terugkerend thema in de literatuur. Denken we maar aan De welwillenden waarmee Jonathan Littel in 2006 een storm in de media veroorzaakte. De roman, bekroond met de Prix Goncourt, lokte controverses uit omwille van de verteller, een nazibeul. De voorbije vijf jaar beroerden ook De jongen in de gestreepte pyjama van John Boyne en Haar naam was Sarah van Tatiana de Rosnay lezers wereldwijd. Deze auteurs kiezen het standpunt van een kind om de holocaust aan te pakken.

De vioolbouwer van Auschwitz is ouder dan bovenstaande boeken. De roman verscheen in 1994 in Spanje en is van de hand van Maria Àngels Anglada (1930-1999), een van de grootste Catalaanse auteurs. Op de cover uiten zowel John Boyne als Tatiana de Rosnay hun lofbetuigingen over dit boekje, dat de gruwel van de concentratiekampen op een aparte manier belicht.

Climent, een professioneel vioolspeler, wordt op tournee in Polen getroffen door een prachtige vioolsolo. Waneer hij zich inlicht over de herkomst van het instrument, krijgt hij van de violiste, een melancholieke oudere vrouw, een ontwijkend antwoord. Later laat ze hem documenten bezorgen met het verhaal van haar oom Daniel, een luthier in Auschwitz.
Honger, koude, lijfstraffen en dood zijn dagelijks brood voor de gevangenen in Auschwitz. De enige houvast van de Joodse luthier Daniel is zijn werk als timmerman. Wanneer de kampcommandant, ook bekend als “het Monster”, Daniels ware beroep te weten komt, daagt hij hem uit een instrument te maken met “de kwaliteit van een Stradivarius” Daniel voert het werk met trots en passie uit. De viool is bijna af als hij te weten komt dat het instrument het onderwerp is van een weddenschap tussen “het Monster” en de sadistische kampdokter Rascher. De inzet, verneemt Daniel, is zijn eigen leven.

Zal het instrument van Daniel een snaar raken bij de gevoelloze, monsterlijke SS’ers? In een wrede, onmenselijke omgeving gaat Maria Àngels Anglada op zoek naar de kracht van kunst. Kan muziek beesten temmen, dat is de vraag.
De vioolbouwer van Auschwitz is een kort boekje, geschreven in een sobere, poëtische taal die bijdraagt aan de kracht van het verhaal. Maria Àngels Anglada leidt de hoofdstukken in met uittreksels uit historische documenten van de SS. Die stukken maken de werkelijkheid van Auschwitz nog tastbaarder. Als het op de holocaust aankomt, overtreft de gruwel van de realiteit elke fictie.